Cà phê là một thức uống thiết yếu trên toàn thế giới, được thưởng thức như một nghi thức, một trung tâm kết nối xã hội và một chất kích thích giúp con người bắt đầu ngày mới. Ở Ý, người ta uống un caffè đứng tại quầy bar; tại Senegal, những người bán hàng rong phục vụ café touba cay nồng tại các quầy ven đường gọi là tanganas. Ở Mexico City, café de olla mang hương quế và đinh hương, còn tại Indonesia, người pha chế kopi joss bằng cách thả một cục than đang cháy đỏ vào ly cà phê đá.
Lịch sử cà phê tại Việt Nam
Đằng sau mỗi tách cà phê đặc trưng là một câu chuyện lịch sử. Riêng Việt Nam, hành trình gắn bó với cà phê phản ánh rõ nét tinh thần bền bỉ và khả năng thích nghi của đất nước này. Cà phê được các nhà truyền giáo Pháp đưa vào Việt Nam năm 1857, ban đầu là giống Arabica do người lao động Việt Nam canh tác. Tuy nhiên, Arabica không phù hợp với điều kiện khí hậu địa phương, và giống Robusta linh hoạt hơn nhanh chóng thay thế, phát triển mạnh tại Tây Nguyên và khu vực phía Nam.
Sau Chiến tranh Việt Nam, cà phê trở thành một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực, góp phần quan trọng vào công cuộc tái thiết đất nước, đặc biệt nhờ các khoản đầu tư của chính phủ vào cây cà phê trong thập niên 1980. Ngày nay, Việt Nam là quốc gia xuất khẩu cà phê lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Brazil.
Cùng với sự bùng nổ sản xuất sau chiến tranh, người Việt đã tạo ra những cách thưởng thức cà phê rất riêng. Tiêu biểu là sự ra đời của phin cà phê – dụng cụ pha bằng kim loại nhỏ gọn, cho ra ly cà phê Robusta đậm, sánh, có chút khói. Sự sáng tạo còn thể hiện qua việc sử dụng sữa đặc, vốn dễ tiếp cận hơn sau chiến tranh. Khi sữa tươi khan hiếm vào những năm 1940, người Việt đã đánh bông lòng đỏ trứng với đường để tạo nên cà phê trứng trứ danh. Trong khi đó, sự phong phú của cây dừa nhiệt đới đã khai sinh ra cà phê dừa.
“Chúng tôi luôn biết cách biến cái thiếu thốn hoặc cái dư dả thành những hương vị đáng nhớ,” Helen Lê – nhà sáng tạo nội dung ẩm thực và người sáng lập Helen’s Recipes – chia sẻ.
Sự hình thành văn hóa xã hội xoay quanh cà phê tại Việt Nam
Dù ở Tây Nguyên – nơi những nông trại cà phê Robusta nằm trên cao nguyên – hay tại TP. Hồ Chí Minh với những quán cà phê trong hẻm và góc phố phục vụ cà phê sữa đá, việc uống cà phê ở Việt Nam rõ ràng mang tính cộng đồng và được thưởng thức một cách chậm rãi.
“Ở Việt Nam, cà phê không chỉ là đồ uống – đó là một lối sống, một nhịp điệu xã hội. Cà phê có mặt ở khắp nơi, dưới mọi hình thức, và ai cũng có thể uống được. Người ta không chỉ uống để tỉnh táo, mà để ngồi lại, trò chuyện, gặp gỡ, thư giãn và ngắm nhìn cuộc sống trôi qua,” Helen Lê nói.
Văn hóa cà phê giàu caffeine này ngày càng thu hút du khách quốc tế. “Thế hệ trẻ và các doanh nhân địa phương đang tái định hình văn hóa cà phê với niềm tự hào, nỗ lực nâng tầm sản xuất, rang xay và trải nghiệm quán cà phê để đưa Việt Nam lên bản đồ cà phê thế giới,” Sahra Nguyen – CEO và nhà sáng lập Nguyen Coffee Supply – nhận định.
Bà cho biết thêm: “Cà phê Việt Nam ngày càng được đầu tư vào tay nghề và chất lượng, nhưng lâu nay vẫn bị bỏ qua vì những định kiến lịch sử. Đó chính là động lực thúc đẩy tôi thay đổi cách thế giới nhìn nhận cà phê Việt.” Sahra Nguyen là nữ doanh nhân gốc Việt đầu tiên tại Mỹ nhập khẩu cà phê Việt Nam.
Những điểm đến lý tưởng để thưởng thức cà phê và cocktail cà phê
Trên khắp Việt Nam, từ hướng dẫn viên du lịch, thợ rang, barista đến các bartender đều đang góp phần nâng tầm văn hóa cà phê. Tại Hà Nội, ông Trần Đức Thắng, Trưởng Barista khách sạn Capella Hanoi, gợi ý những địa chỉ quen thuộc như Cà phê Nhân với Robusta đậm vị, Gạt Tàn Coffee nổi tiếng với cà phê caramel muối, và XLIII Coffee – quán specialty tập trung vào các phương pháp pha pour-over và cà phê đơn vùng rang nhạt.
Tại Capella Hanoi, ông Thắng trực tiếp dẫn dắt trải nghiệm Coffee Trail & Cupping, nơi khách được tìm hiểu lịch sử và thổ nhưỡng cà phê Việt Nam – từ Arabica Sơn La tươi sáng vùng núi phía Bắc đến giống Typica quý hiếm ở Đà Lạt, một trong những giống Arabica lâu đời nhất tại Việt Nam.
“Cupping là cách cảm nhận linh hồn của cà phê – từ hương thơm, cấu trúc, độ chua đến câu chuyện phía sau. Khi khách bắt đầu đặt câu hỏi: ‘Cà phê này từ đâu?’ hay ‘Vì sao có vị trái cây?’, đó là lúc chúng tôi biết mình đã khơi gợi được sự tò mò,” ông chia sẻ.
Trên tầng thượng Hudson Rooms của Capella, Trưởng Bartender Nguyễn Ngọc Khánh tái hiện những hạt cà phê này trong các loại cocktail sáng tạo. Quán bar hợp tác với các nhà chưng cất tại Hà Nội như Ve De Di, nơi đã tạo ra rượu mùi cà phê từ hạt Đắk Lắk.
“Chúng tôi muốn đi xa hơn một món cocktail đơn lẻ, xây dựng cả một nghi thức xoay quanh cà phê,” Khánh cho biết. Anh sử dụng Robusta Đắk Lắk để tạo chiều sâu, làm nền cho các hương vị khác, trong đó có cocktail kết hợp espresso Việt Nam với cold-brew amaro, áp dụng kỹ thuật lắc nitơ để tạo kết cấu mịn mượt.
Từ Đà Nẵng đến Hội An: những sắc thái khác của cà phê Việt
Cách Hà Nội chưa đầy hai giờ bay, Đà Nẵng mang đến một trải nghiệm cà phê giản dị hơn. Helen Lê, sinh ra và lớn lên tại đây, mô tả văn hóa cà phê Đà Nẵng là thoải mái và không cầu kỳ.
“Với người Đà Nẵng, cà phê rất đơn giản: một chiếc ghế gỗ thấp, một ly cà phê nhỏ và đậm như một shot, rồi ngồi trò chuyện cả buổi sáng,” cô nói. Những quán yêu thích của cô gồm Trình Coffee với cà phê tự rang và cà phê bơ, cùng A La Café – một quán nhỏ trong hẻm được giới sành cà phê địa phương yêu mến.
Tại bán đảo Sơn Trà, InterContinental Danang Sun Peninsula Resort tổ chức các lớp học pha cà phê và trải nghiệm thử nếm, nơi du khách được khám phá 5–6 phong cách cà phê khác nhau và tìm hiểu nguồn gốc, nghi thức pha chế cũng như sự đa dạng vùng miền.
“Bên cạnh cà phê sữa hay cà phê trứng, Việt Nam còn có cà phê dừa, cà phê muối, thậm chí cà phê xoài hay sầu riêng. Barista Việt rất tự hào về tinh thần thử nghiệm – điều đó nói lên khả năng thích nghi và sáng tạo của văn hóa chúng tôi,” Thomas Dương, Phó Giám đốc Ẩm thực & Đồ uống của khách sạn, chia sẻ.
Cách Đà Nẵng khoảng 45 phút lái xe, Hội An sở hữu hơn 100 quán cà phê nằm dọc các tuyến phố đi bộ, hẻm đèn lồng và cánh đồng lúa. Nơi đây nổi tiếng với cà phê dừa, đặc biệt khi thưởng thức ngoài hiên, gần bãi biển An Bàng.
Gần đó, Four Seasons Resort The Nam Hai mang đến trải nghiệm thử nếm cà phê hàng tuần và các dòng cà phê tuyển chọn tại Sol và Sao Bar, trong đó có cà phê pour-over Việt Nam pha bằng Modbar, phục vụ trong bình 225 ml với 100% Arabica.
Tại ThanhUyen Roastery, chủ quán Thanh Huỳnh trích một phần lợi nhuận cho hoạt động thiện nguyện và tạo việc làm cho người khuyết tật bị ảnh hưởng bởi chất độc da cam. Anh cũng tổ chức trải nghiệm pha cà phê để chia sẻ lịch sử cà phê Hội An.
Mỗi giai đoạn lịch sử đã định hình mối quan hệ của Việt Nam với cà phê, biến thức uống này thành biểu tượng của sự sáng tạo và niềm tự hào.
“Cà phê đến Việt Nam trong bối cảnh thuộc địa, nhưng qua nhiều thế hệ, nó đã trở thành của riêng chúng tôi. Khi bạn nhấp một ngụm cà phê Việt, bạn không chỉ nếm hạt cà phê – mà còn cảm nhận được sự bền bỉ, ký ức và hy vọng,” ông Trần Đức Thắng kết luận.
