Sau hai năm, Anh quay trở lại thăm một vườn cà phê đa thân tại khu vực đất đỏ bazan. Sau thời gian phát triển, khu vườn hiện nay rất xanh tốt, cây có chiều cao trung bình từ 1,8–2,2 m. Nhìn bên ngoài, vườn cà phê rất đẹp, xanh um và phát triển mạnh. Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm, khu vườn vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề đáng chú ý.
Thông qua thực tế của khu vườn này, người trồng cà phê có thể rút ra nhiều kinh nghiệm quan trọng trong việc sản xuất cà phê đa thân, đặc biệt là trên vùng đất đỏ bazan.
Không thể áp dụng máy móc một mô hình cho mọi khu vực
Một trong những sai lầm lớn nhất khi sản xuất cà phê đa thân là không nắm rõ đặc tính của giống cây, điều kiện thổ nhưỡng và môi trường sản xuất.
Khi cây còn nhỏ, khoảng cách trồng có thể khiến người trồng cảm thấy khá thoáng. Tuy nhiên, sau năm thứ hai hoặc thứ ba, cây bắt đầu phát triển mạnh, cành nhánh giao tán và chen lấn lẫn nhau. Khi đó, nhiều cành sẽ bị chết dần, mặc dù người trồng vẫn chăm sóc và cung cấp dinh dưỡng đầy đủ.
Khi cành bị chết, năng suất cũng sẽ giảm theo.
Vì vậy, không thể đơn giản áp dụng một công thức cố định như 1 m × 3 m hoặc bất kỳ mật độ nào khác cho mọi khu vực. Việc xác định mật độ trồng phải dựa trên đặc tính giống, chất đất, điều kiện khí hậu và khả năng tổ chức sản xuất.
Cà phê đa thân: lấy số cây để bù năng suất mỗi cây
Về nguyên tắc, cà phê đa thân thường sử dụng số lượng cây trên một đơn vị diện tích để bù lại năng suất của từng cây.
Ví dụ, nếu trồng khoảng 1.000 cây/ha và mỗi cây cho năng suất cao, tổng năng suất có thể đạt khoảng 15–20 tấn/ha. Nhưng nếu tăng mật độ lên khoảng 2.000–3.000 cây/ha thì năng suất mỗi cây có thể thấp hơn, khoảng 7–10 kg/cây, nhưng tổng năng suất trên một hecta vẫn có thể đạt mức cao.
Một số mô hình cà phê đa thân trên thế giới có thể đạt 30–50 tấn/ha. Tuy nhiên, để đạt được năng suất như vậy, người trồng phải kiểm soát tốt không gian sinh trưởng, dinh dưỡng và mối quan hệ giữa cây trồng với môi trường.
Không thể chỉ nghe rằng “cà phê đa thân có thể đạt 30–50 tấn/ha” rồi áp dụng một cách máy móc. Cà phê đa thân là một kỹ thuật hoàn toàn khác so với mô hình cà phê đơn thân hãm ngọn.
Mật độ quá dày sẽ làm mất năng suất
Trong khu vườn này, khoảng cách trồng khoảng 1,7 m × 3 m. Khi cây phát triển lớn, tán cây gần như giao nhau hoàn toàn, không còn nhiều khoảng trống để cây tiếp tục phát triển.
Khi tán giao nhau, phần giữa của tán sẽ thiếu ánh sáng. Kết quả là năng suất ở khu vực giao tán bị giảm mạnh, thậm chí phần này gần như không còn khả năng cho năng suất hiệu quả.
Để giải quyết vấn đề này, cần điều chỉnh số thân trên mỗi gốc. Trong trường hợp này, có thể duy trì một gốc với hai thân, không nên để ba thân. Nếu điều kiện quá chật, thậm chí có thể giảm xuống một gốc một thân.
Mục tiêu chính là tạo độ thông thoáng cho vườn. Nếu không giải quyết được vấn đề ánh sáng và độ thông thoáng, năng suất của vườn chỉ có thể duy trì ở mức trung bình.
Tỉa lá giúp ánh sáng đi vào bên trong tán
Một điểm đáng chú ý trong khu vườn là kỹ thuật tỉa lá.
Trước đây, những cành ở bên trong tán thường không nhận đủ ánh sáng nên ra hoa kém, thậm chí gần như không ra hoa. Sau khi tiến hành tỉa bớt lá, ánh sáng có thể đi vào bên trong tán, giúp các cành bên trong và bên ngoài ra hoa đồng đều hơn.
Khi có đủ ánh sáng, các mắt hoa bên trong tán có thể phát triển tốt hơn. Đây là một trong những hiệu quả rõ rệt của việc tỉa lá.
Đối với người nông dân, việc tỉa lá sẽ cần thêm công lao động. Tuy nhiên, nếu kỹ thuật được thực hiện đúng, hiệu quả mang lại có thể giúp cải thiện khả năng ra hoa và duy trì năng suất.
Hướng thiết kế hàng cà phê phải phù hợp với đất và ánh sáng
Một yếu tố khác thường bị bỏ qua là hướng thiết kế hàng cà phê.
Nếu hàng cà phê được bố trí không phù hợp với hướng ánh sáng mặt trời, cây có thể chỉ nhận được một phần ánh sáng trong ngày. Trong khi đó, nếu thiết kế theo hướng phù hợp, lượng ánh sáng mà cây tiếp nhận có thể được cải thiện đáng kể.
Tuy nhiên, không thể sử dụng một nguyên tắc duy nhất cho mọi loại đất.
Đối với đất cát, đất xám hoặc đất nghèo dinh dưỡng, cần cân nhắc thiết kế hàng cây theo hướng giúp giảm cường độ ánh sáng chiếu trực tiếp xuống mặt đất, bởi những loại đất này thường có khả năng giữ ẩm và giữ nhiệt khác với đất thịt.
Đối với đất thịt, cách thiết kế có thể khác vì bản thân đất đã có khả năng giữ ẩm và tạo điều kiện mát hơn.
Điều này cho thấy kỹ thuật trồng cà phê đa thân đòi hỏi người sản xuất phải hiểu sâu về mối quan hệ giữa đất, ánh sáng, nhiệt độ, giống cây và mật độ trồng.
Xây dựng đai chắn gió cho vườn cà phê
Đối với những khu vườn nằm ở vị trí đón gió trực tiếp, việc xây dựng đai chắn gió là rất quan trọng.
Trong trường hợp chưa có đai chắn gió hoàn chỉnh, người trồng có thể áp dụng phương án tạm thời. Ví dụ, cứ khoảng 8–10 hàng cà phê có thể hy sinh một hàng để phát triển thành hàng chắn gió.
Hàng cây này có thể được nuôi cao lên khoảng 3 m hoặc hơn để tạo thành một lớp chắn gió tạm thời cho khu vực bên trong vườn.
Về lâu dài, có thể xây dựng tầng cây chắn gió cao hơn, trong khi các thân cây bên dưới vẫn được tái sinh và khai thác theo từng tầng.
Nếu vườn chưa có đai chắn gió và phải chịu gió mạnh trong mùa khô, cây có thể bị xoắn lá, rụng lá hàng loạt và ảnh hưởng đến quá trình ra hoa.
Kali có thể hỗ trợ cây trong điều kiện gió mạnh
Trong trường hợp cần một giải pháp tạm thời để giúp cây duy trì bộ lá, việc bổ sung kali sau khi thu hoạch hoặc trong thời điểm thích hợp có thể hỗ trợ cây.
Kali có thể giúp tăng độ cứng và sức bền của cuống lá, từ đó hạn chế tình trạng lá bị xoắn và rụng do gió.
Ngoài ra, kali còn ảnh hưởng đến sự cân bằng dinh dưỡng và quá trình chuyển sang giai đoạn sinh thực của cây. Khi cây duy trì được bộ lá khỏe mạnh, quá trình ra hoa cũng có thể diễn ra thuận lợi hơn.
Bởi vì để hoa nở tốt, cây cần có khả năng vận chuyển nước đầy đủ. Mà để vận chuyển nước hiệu quả, bộ lá khỏe mạnh đóng vai trò rất quan trọng.
Không phải cây cà phê nào kém phát triển cũng là do tuyến trùng
Trong vườn cà phê thực sinh, đôi khi vẫn xuất hiện một tỷ lệ nhất định những cây phát triển kém.
Một số cây không thể phát triển tốt hệ thống rễ tơ. Trong trường hợp này, nếu xác định rõ cây không có khả năng phát triển, có thể loại bỏ và trồng lại.
Không phải tất cả những cây còi cọc đều chắc chắn là do tuyến trùng. Vì vậy, người trồng cần quan sát kỹ hệ thống rễ và tình trạng thực tế của cây trước khi đưa ra biện pháp xử lý.
Nguyên tắc quan trọng nhất: Đất tốt trồng thưa, đất xấu trồng dày
Nguyên tắc cơ bản trong sản xuất cà phê đa thân là:
Đất càng tốt thì có thể trồng càng thưa. Đất càng xấu thì cần cân nhắc trồng dày hơn.
Đối với đất tốt, cây phát triển mạnh, cành nhánh dài và khỏe. Nếu trồng quá dày, cây sẽ nhanh chóng giao tán, thiếu ánh sáng và cạnh tranh dinh dưỡng. Vì vậy, cần có khoảng cách rộng hơn để cây phát triển không gian đầy đủ.
Ngược lại, đất nghèo dinh dưỡng thường khiến cây phát triển chậm hơn, cành ngắn hơn. Khi đó, có thể tăng mật độ cây để bù lại năng suất trên một đơn vị diện tích.
Tuy nhiên, mật độ trồng không thể được quyết định chỉ bằng một con số cố định. Người trồng phải dựa vào đặc tính giống, điều kiện đất đai, khí hậu, ánh sáng, nguồn nước, dinh dưỡng và khả năng quản lý vườn.
Kết luận
Cà phê đa thân có tiềm năng tạo ra năng suất rất cao, nhưng đây không phải là một mô hình dễ áp dụng.
Muốn sản xuất hiệu quả, người trồng cần hiểu rõ:
- Đặc tính của giống cà phê;
- Điều kiện thổ nhưỡng;
- Khả năng cung cấp và giữ dinh dưỡng của đất;
- Mật độ và khoảng cách trồng;
- Khả năng giao tán;
- Ánh sáng trong tán cây;
- Hướng thiết kế hàng cà phê;
- Điều kiện gió và đai chắn gió;
- Kỹ thuật tạo cành, tỉa lá và quản lý số thân;
- Mối quan hệ giữa cây trồng và môi trường.
Không thể chỉ nghe một mô hình ở nơi khác đạt năng suất cao rồi áp dụng nguyên xi cho vườn của mình.
Đất khác nhau, giống khác nhau, khí hậu khác nhau thì phương pháp tổ chức sản xuất cũng phải khác nhau.
Muốn làm cà phê đa thân hiệu quả, người nông dân cần sản xuất dựa trên điều kiện thực tế và nguyên tắc kỹ thuật, thay vì chạy theo những con số năng suất hoặc những mô hình đang được chia sẻ trên mạng.
