Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động rõ rệt đến ngành cà phê, khả năng thích nghi của cây cà phê với nhiệt độ cao đang trở thành chủ đề được đặc biệt quan tâm. Một số nghiên cứu gần đây cảnh báo rằng cà phê Robusta có thể đối mặt với những giới hạn đáng kể khi nhiệt độ tăng và nguồn nước trở nên khan hiếm.
Tuy nhiên, liệu có thể từ đó kết luận rằng cà phê Robusta không phù hợp với những vùng có khí hậu nóng?
Thực tế sản xuất tại Brazil cho thấy câu trả lời không đơn giản như vậy. Đặc biệt, tại bang Rondônia, nhiều vườn cà phê Robusta vẫn đạt năng suất rất cao trong điều kiện nhiệt độ trung bình năm trên 25°C, thậm chí có những mô hình vượt 100 bao/ha.
Những dữ liệu này cho thấy cần phân biệt rõ giữa khả năng chịu nhiệt, khả năng chịu hạn và hiệu quả quản lý sản xuất, thay vì gộp tất cả thành một vấn đề duy nhất.
Khả năng chịu nhiệt không đồng nghĩa với khả năng chịu hạn
Một trong những điểm quan trọng nhất khi đánh giá khả năng thích nghi của cà phê với khí hậu nóng là phải tách biệt hai yếu tố: nhiệt độ và nước.
Cây cà phê có thể sinh trưởng và cho năng suất tốt trong điều kiện nhiệt độ cao nếu được cung cấp đủ nước. Ngược lại, một cây có khả năng chịu được nhiệt độ cao vẫn có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng khi xảy ra hạn kéo dài.
Vì vậy, việc một giống Robusta cần nguồn nước đáng kể không đồng nghĩa với việc giống đó không chịu được nhiệt.
Đây là sự khác biệt có ý nghĩa lớn đối với ngành cà phê trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Nguồn nước, trong một số điều kiện, có thể được điều tiết thông qua tưới tiêu, hồ chứa và các biện pháp quản lý đất. Trong khi đó, người nông dân gần như không thể kiểm soát trực tiếp nhiệt độ không khí trên toàn bộ diện tích canh tác.
Rondônia: bằng chứng đáng chú ý về năng suất Robusta trong khí hậu nóng
Rondônia là một trong những khu vực sản xuất cà phê Robusta quan trọng của Brazil. Điều đáng chú ý là nhiều vùng trồng cà phê tại đây có nhiệt độ trung bình năm tương đối cao.
Ở những vườn được quản lý tốt, năng suất có thể vượt 100 bao cà phê/ha. Trong một số điều kiện thử nghiệm, năng suất trung bình còn vượt 200 bao/ha trong ba vụ liên tiếp.
Điều này cho thấy các vật liệu di truyền được tuyển chọn của Coffea canephora có khả năng ra hoa, đậu quả và duy trì năng suất cao trong môi trường nóng.
Một trường hợp thực tế tại Nova Brasilândia d’Oeste càng làm rõ vấn đề.
Trong niên vụ 2023/2024, nhiệt độ trung bình năm tại khu vực này đạt khoảng 28,1°C, trong khi nhiệt độ tối đa trung bình lên tới 36,8°C. Năng suất vẫn đạt khoảng 120 bao/ha.
Sang niên vụ 2024/2025, nhiệt độ trung bình tiếp tục ở mức khoảng 28°C, nhiệt độ tối đa trung bình đạt 36,5°C, nhưng năng suất vẫn đạt 115 bao/ha.
Niên vụ Nhiệt độ tối đa TB Nhiệt độ TB Lượng mưa Năng suất
2021/2022 33,5°C 26,1°C 1.965 mm 95 bao/ha
2022/2023 32,9°C 25,6°C 2.602 mm 132 bao/ha
2023/2024 36,8°C 28,1°C 2.145 mm 120 bao/ha
2024/2025 36,5°C 28,0°C 1.693 mm 115 bao/ha
Đáng chú ý, niên vụ 2023/2024 diễn ra trong bối cảnh khu vực từng trải qua một giai đoạn khô hạn nghiêm trọng, với thời gian gần bốn tháng gần như không có mưa, từ tháng 5 đến tháng 9.
Những kết quả này không có nghĩa rằng nhiệt độ 28°C là điều kiện lý tưởng cho mọi giống Robusta. Chúng cũng không chứng minh rằng nhiệt độ cao hoàn toàn không gây thiệt hại cho cây.
Điều mà các dữ liệu cho thấy rõ hơn là: một số kiểu gen C. canephora được tuyển chọn có thể duy trì năng suất rất cao trong môi trường nóng nếu được quản lý phù hợp.
Không nên lấy một ngưỡng nhiệt độ làm tiêu chuẩn cho mọi giống cà phê
Một vấn đề khác cần được xem xét là việc xác định một mức nhiệt độ “tối ưu” chung cho cà phê Robusta.
Một số nghiên cứu dựa trên dữ liệu từ các khu vực sản xuất cà phê ở châu Á đưa ra mức nhiệt độ trung bình tối ưu vào khoảng 20,5°C. Tuy nhiên, khi áp dụng con số này vào mọi khu vực và mọi vật liệu di truyền, kết quả có thể không phản ánh đúng thực tế.
Tại một số vùng có độ cao lớn ở Brazil, nơi nhiệt độ trung bình năm vào khoảng 20°C, nhiều dòng vô tính Coffea canephora phát triển sinh khối tốt nhưng lại cho năng suất thấp.
Chỉ một số kiểu gen có khả năng cho năng suất tương đối tốt trong điều kiện này.
Điều đó cho thấy phản ứng của cây cà phê không chỉ phụ thuộc vào nhiệt độ mà còn liên quan chặt chẽ đến:
Kiểu gen;
Nguồn gốc vật liệu giống;
Điều kiện đất;
Nguồn nước;
Độ cao;
Bức xạ;
Kỹ thuật chăm sóc;
Phương thức quản lý vườn.
Do đó, một giá trị nhiệt độ được xác định trong một khu vực cụ thể không nên mặc nhiên trở thành tiêu chuẩn chung cho toàn bộ loài.
Đa dạng di truyền là yếu tố không thể bỏ qua
Coffea canephora có mức độ đa dạng di truyền đáng kể. Nhóm này bao gồm các loại cà phê thường được gọi là Robusta và Conilon cùng nhiều vật liệu lai giữa các nhóm.
Sự khác biệt giữa các kiểu gen có thể thể hiện rất rõ về khả năng sinh trưởng, năng suất cũng như phản ứng với nhiệt độ cao và tình trạng thiếu nước.
Đây là lý do tại sao việc đánh giá khả năng chống chịu khí hậu của Robusta cần được thực hiện ở cấp độ kiểu gen × môi trường × quản lý, thay vì chỉ dựa vào đặc điểm chung của toàn loài.
Một giống có thể hoạt động tốt trong môi trường nóng nhưng không phù hợp với điều kiện khô hạn. Một vật liệu khác có thể thích nghi tốt với hạn nhưng lại cho năng suất thấp ở một điều kiện nhiệt độ nhất định.
Vì vậy, khi nói về “khả năng chống chịu của Robusta”, cần xác định rõ đang nói đến giống nào, được trồng ở đâu và được quản lý như thế nào.
Nguồn gốc tự nhiên không quyết định hoàn toàn giới hạn của giống hiện đại
Robusta có nguồn gốc từ các khu vực rừng ở châu Phi, nơi nhiệt độ tự nhiên thường thấp hơn 25°C. Thông tin này rất hữu ích để hiểu về sinh thái và sinh lý của loài.
Tuy nhiên, cây trồng ngày nay không còn hoàn toàn giống với quần thể tự nhiên ban đầu.
Trong nhiều thập kỷ, các nhà nghiên cứu và người sản xuất đã liên tục tuyển chọn những vật liệu có khả năng thích nghi với điều kiện canh tác khác nhau, bao gồm môi trường nhiều ánh sáng và nhiệt độ cao.
Ngành cà phê Robusta hiện đại vì vậy là kết quả của cả quá trình chọn giống lâu dài và sự tiến bộ trong kỹ thuật canh tác.
Đây cũng là lý do tại sao không nên chỉ sử dụng điều kiện sinh thái của quần thể tự nhiên để xác định giới hạn sản xuất của những giống đang được trồng thương mại hiện nay.
Hệ thống rễ của Robusta cũng cần được nhìn nhận linh hoạt
Khả năng khai thác nước của cây cà phê thường được liên hệ với sự phân bố của bộ rễ trong đất.
Tuy nhiên, việc nhiều rễ tập trung ở tầng đất mặt không có nghĩa rằng cây hoàn toàn không thể phát triển rễ xuống sâu hơn.
Trong những loại đất được cải thiện về độ chua và không bị cản trở bởi các lớp đất nén hoặc các yếu tố vật lý khác, hệ thống rễ của C. canephora có thể phát triển mạnh xuống độ sâu khoảng 1,2 m, thậm chí có khả năng tiếp tục phân bố sâu hơn.
Sự phát triển của bộ rễ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có:
Đặc tính di truyền của cây;
Độ chua của đất;
Kết cấu đất;
Độ nén đất;
Khả năng giữ nước;
Chế độ tưới;
Điều kiện dinh dưỡng.
Do đó, không nên coi cấu trúc bộ rễ là một giới hạn cố định giống nhau đối với tất cả các vườn Robusta.
Brazil cho thấy mối quan hệ giữa nhiệt độ và nước phức tạp hơn
Sự khác biệt giữa các vùng trồng cà phê của Brazil là một ví dụ đáng chú ý.
Tại Espírito Santo, nơi sản xuất Conilon quy mô lớn, hệ thống tưới đóng vai trò rất quan trọng dù nhiệt độ trung bình năm tại nhiều vùng sản xuất chính chỉ khoảng 24°C.
Trong khi đó, tại Rondônia và một số bang thuộc khu vực Amazon, nhiệt độ trung bình năm có thể vượt 27°C, nhưng nhiều vườn vẫn đạt năng suất rất cao.
Rondônia thường nhận lượng mưa khoảng 1.400–2.400 mm/năm. Tuy nhiên, khu vực này cũng có mùa khô kéo dài khoảng bốn tháng.
Điều này cho thấy tổng lượng mưa cả năm chưa đủ để đánh giá khả năng cung cấp nước cho cây.
Quan trọng hơn là mưa phân bố như thế nào trong năm, đất giữ được bao nhiêu nước và nhu cầu nước của cây thay đổi ra sao trong từng giai đoạn sinh trưởng.
Năng suất cao đương nhiên đi kèm nhu cầu nước lớn
Về mặt sinh lý thực vật, một cây cà phê có năng suất cao cần sử dụng một lượng nước đáng kể.
Trong quá trình quang hợp, cây hấp thụ CO₂ thông qua khí khổng, đồng thời mất nước dưới dạng hơi nước. Đây là quá trình sinh lý cơ bản và không thể loại bỏ hoàn toàn.
Khi cây tạo ra nhiều lá, cành, rễ và quả hơn, nhu cầu trao đổi khí và nước cũng có xu hướng tăng.
Vì vậy, việc một vườn cà phê năng suất cao cần nhiều nước hơn không nhất thiết có nghĩa là hệ thống đó kém hiệu quả.
Điều quan trọng là phải đánh giá lượng cà phê thu được trên mỗi đơn vị nước sử dụng.
Một vườn có thể sử dụng nhiều nước trên mỗi hecta nhưng đồng thời tạo ra sản lượng lớn hơn đáng kể trên mỗi mét khối nước.
Tưới nhiều nước và sử dụng nước hiệu quả là hai vấn đề khác nhau
Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi đánh giá tính bền vững của sản xuất cà phê.
Không thể chỉ nhìn vào tổng lượng nước tưới rồi kết luận rằng một mô hình sản xuất là kém bền vững.
Cần đồng thời xem xét:
Nước sử dụng → năng suất → sản lượng trên mỗi đơn vị nước → khả năng tái tạo nguồn nước.
Một hệ thống tưới được thiết kế tốt có thể giúp cây vượt qua các giai đoạn khô hạn, giảm tác động của lượng mưa thất thường và duy trì năng suất.
Tất nhiên, tưới tiêu không phải là giải pháp vô hạn. Nguồn nước vẫn cần được sử dụng trong giới hạn phù hợp với điều kiện của lưu vực và khả năng cung cấp của địa phương.
Biến đổi khí hậu khiến việc chọn giống ngày càng quan trọng
Trong tương lai, nhiệt độ tăng sẽ là một trong những thách thức khó kiểm soát nhất đối với người trồng cà phê.
Nông dân có thể cải thiện hệ thống tưới, tăng khả năng giữ nước của đất, sử dụng cây che bóng hoặc thay đổi phương thức quản lý vườn. Tuy nhiên, họ không thể trực tiếp điều khiển nhiệt độ không khí.
Vì vậy, việc tuyển chọn những kiểu gen có khả năng duy trì sinh trưởng và năng suất trong điều kiện nhiệt độ cao có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Từ góc độ này, những vật liệu Robusta đã chứng minh khả năng sản xuất tốt ở vùng khí hậu nóng có thể trở thành một nguồn gen đáng chú ý trong quá trình thích ứng với biến đổi khí hậu.
Tính bền vững không chỉ là câu chuyện về môi trường
Khi nói về nông nghiệp bền vững, vấn đề thường được tập trung vào việc giảm sử dụng nước, phân bón và các đầu vào sản xuất.
Đây là những mục tiêu cần thiết, nhưng chưa đủ.
Một hệ thống nông nghiệp chỉ có thể duy trì lâu dài nếu người sản xuất có khả năng tạo ra thu nhập đủ để tiếp tục đầu tư và duy trì hoạt động.
Điều này đặc biệt quan trọng đối với các hộ trồng cà phê quy mô nhỏ.
Đối với họ, cà phê không chỉ là một loại cây trồng cần được bảo vệ về mặt sinh thái. Đây còn là nguồn thu nhập để duy trì cuộc sống gia đình.
Nếu năng suất quá thấp và lợi nhuận không đủ, người nông dân sẽ khó có khả năng đầu tư vào tưới tiêu, cải tạo đất, giống mới hoặc các biện pháp bảo vệ môi trường.
Vì vậy, tính bền vững về môi trường cần đi cùng với tính khả thi về kinh tế và xã hội.
Robusta có thể đóng vai trò gì trong tương lai của ngành cà phê?
Không thể nói rằng Robusta là một “lá chắn” tuyệt đối trước biến đổi khí hậu.
Không có giống cà phê nào có khả năng miễn nhiễm hoàn toàn với nhiệt độ tăng, hạn hán hoặc những thay đổi cực đoan của thời tiết.
Tuy nhiên, thực tế sản xuất tại Brazil cho thấy một số vật liệu Coffea canephora được tuyển chọn có thể duy trì năng suất rất cao trong môi trường nóng.
Khả năng này không phải là đặc tính đồng nhất của mọi giống Robusta. Nó là kết quả của sự tương tác giữa kiểu gen, môi trường và kỹ thuật quản lý.
Do đó, hướng đi phù hợp không phải là đơn giản hóa vấn đề thành “Robusta chịu nhiệt” hay “Robusta không chịu nhiệt”, mà cần xác định cụ thể:
Vật liệu di truyền nào có khả năng thích nghi tốt;
Điều kiện nhiệt độ nào vẫn đảm bảo năng suất;
Nhu cầu nước của từng giống;
Đất và hệ thống rễ ảnh hưởng như thế nào;
Tưới tiêu có thể được quản lý ra sao;
Chi phí sản xuất và hiệu quả kinh tế như thế nào.
Kết luận
Tranh luận về khả năng chống chịu với nhiệt của cà phê Robusta cho thấy một điều quan trọng: không nên đánh giá khả năng thích nghi của cả một loài chỉ dựa trên một vài ngưỡng nhiệt độ hoặc một nhóm điều kiện môi trường nhất định.
Dữ liệu từ Rondônia cho thấy các vật liệu Coffea canephora được tuyển chọn có thể ra hoa, đậu quả và đạt năng suất rất cao ngay cả khi nhiệt độ trung bình năm ở mức khoảng 28°C.
Điều đó không có nghĩa rằng nhiệt độ cao không gây rủi ro. Hạn hán, thiếu nước, quản lý đất và điều kiện khí hậu cực đoan vẫn có thể làm giảm năng suất.
Nhưng cũng không nên vì những rủi ro đó mà phủ nhận vai trò tiềm năng của Robusta trong quá trình thích ứng với biến đổi khí hậu.
Trong những năm tới, câu hỏi quan trọng hơn có lẽ không phải là “Robusta có chịu được nóng hay không?”, mà là “Những giống Robusta nào có thể sản xuất hiệu quả trong điều kiện khí hậu nóng, với lượng nước hợp lý và lợi nhuận đủ để người nông dân duy trì sản xuất?”
Đây mới là hướng tiếp cận có giá trị đối với tương lai của ngành cà phê.
