Ngành cà phê đặc sản được xây dựng dựa trên các giá trị cốt lõi như chất lượng cao, thu mua đạo đức và hương vị tinh tế. Tuy nhiên, hệ thống thương mại toàn cầu hỗ trợ cho những giá trị này lại đang tụt hậu so với thời đại. Từ nông trại đến nhà rang, mỗi khâu trong chuỗi cung ứng đều đang gặp phải những vấn đề về hiệu quả, tính minh bạch và sự thiếu thống nhất trong tiêu chuẩn. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến lợi ích của người sản xuất mà còn gây khó khăn cho nhà nhập khẩu, xuất khẩu và cả người tiêu dùng cuối cùng.
- Hệ Thống Giao Dịch Lạc Hậu, Dựa Vào Niềm Tin Và Làm Thủ Công
Mặc dù cà phê đặc sản yêu cầu sự chính xác và chuyên nghiệp, nhưng quy trình giao dịch hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào email, bảng tính Excel và tệp PDF. Thiếu nền tảng chung để chia sẻ dữ liệu khiến giao dịch phụ thuộc vào cảm tính, kinh nghiệm cá nhân và mối quan hệ, thay vì thông tin đáng tin cậy và được xác minh.
Không có tiêu chuẩn thống nhất về dữ liệu: Thông tin quan trọng về lô cà phê như giống, vùng trồng, phương pháp sơ chế… thường bị thiếu hoặc trình bày không nhất quán.
Thiếu khả năng theo dõi tồn kho theo thời gian thực: Các nhà rang xay thường biết tình trạng tồn kho quá muộn, trong khi nhà xuất khẩu không có công cụ để hiển thị hàng tồn động một cách linh hoạt.
Thiếu minh bạch: Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến khả năng truy xuất nguồn gốc, nhưng thông tin về nguồn gốc, phương pháp canh tác hay chỉ số bền vững thường bị thiếu hoặc khó xác minh.
- Biến Động Giá Và Áp Lực Thị Trường Gây Nguy Cơ Cho Giao Dịch
Biến động thị trường C ảnh hưởng đến giá trị sản phẩm
Dù cà phê đặc sản thường có giá cao hơn cà phê hàng hóa, nhưng biến động của thị trường C vẫn ảnh hưởng đến hợp đồng giao dịch và quan hệ giữa người mua – người bán.
Thiếu minh bạch trong mô hình định giá
Nhiều giao dịch vẫn dựa trên thỏa thuận miệng hoặc mô hình truyền thống. Giá cả thường bị ảnh hưởng bởi thị trường đầu cơ hơn là cung – cầu thực tế, gây khó khăn trong việc xây dựng lòng tin.
- Khó Khăn Trong Vận Chuyển Và Chi Phí Logistics Tăng Cao
Chi phí vận tải tăng và giao hàng chậm trễ
Tắc nghẽn cảng biển, thiếu container và phụ phí nhiên liệu khiến chi phí vận chuyển tăng mạnh. Lộ trình giao hàng từ 4–6 tuần hiện nay có thể kéo dài gấp đôi, buộc nhà nhập khẩu phải giải thích với khách hàng.
Hồ sơ giấy tờ phức tạp và rủi ro
Nhà xuất khẩu phải xử lý các loại giấy tờ như giấy chứng nhận xuất xứ, kiểm dịch thực vật… nếu thiếu sót hoặc sai lệch có thể dẫn đến phạt tiền hoặc bị giữ hàng.
- Áp Lực Tài Chính Và Hợp Đồng Thiếu Ràng Buộc
Chênh lệch dòng tiền
Nhà nhập khẩu thường phải thanh toán trước, trong khi nhà xuất khẩu phải chờ vài tuần, thậm chí vài tháng mới nhận được tiền, gây áp lực dòng tiền cho cả hai bên.
Thiếu bảo hiểm và điều khoản pháp lý rõ ràng
Nhiều hợp đồng không quy định rõ trách nhiệm pháp lý hay bảo hiểm. Trong trường hợp có bảo hiểm, các thiệt hại do khí hậu hay nhiễm bẩn có thể không được chi trả.
- Áp Lực Tuân Thủ Và Thiếu Dữ Liệu Từ Nguồn
Thiếu dữ liệu tại nguồn gốc
Nhà rang xay ngày càng yêu cầu dữ liệu chi tiết như độ cao, giống cây, điều kiện lao động… Tuy nhiên, nhà xuất khẩu lại thiếu công cụ kỹ thuật số để thu thập và chia sẻ dữ liệu hiệu quả.
Quy định nhập khẩu ngày càng nghiêm ngặt
Ví dụ, quy định của EU về sản phẩm không gây mất rừng yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh cà phê không được trồng trên đất rừng mới bị phá. Điều này tăng gánh nặng tuân thủ cho cả xuất khẩu và nhập khẩu.
- Chi Phí Cho Phát Triển Bền Vững Và Thu Mua Đạo Đức
Chi phí xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc rất cao
Việc xây dựng chương trình truy xuất và kiểm định độc lập cần đầu tư lớn về thời gian và tiền bạc. Tuy nhiên, người tiêu dùng chỉ ghi nhận thương hiệu cuối cùng, không phải đơn vị thương mại trung gian.
Nhu cầu kể chuyện tác động xã hội
Người tiêu dùng muốn biết cà phê họ uống có hỗ trợ nông dân và bảo vệ môi trường hay không. Nhưng nhà nhập khẩu thường thiếu công cụ và dữ liệu đáng tin để kể câu chuyện một cách thuyết phục.
- Thiếu Tiêu Chuẩn Chung Làm Giảm Hiệu Quả Thương Mại
Định nghĩa “cà phê đặc sản” không thống nhất
Một số nhà xuất khẩu coi cà phê trên 80 điểm SCA là đặc sản, trong khi nơi khác yêu cầu 84 điểm trở lên. Sự khác biệt này khiến việc so sánh giữa các bên trở nên khó khăn.
Cách dùng thuật ngữ không đồng nhất
Các thuật ngữ như “washed”, “natural”, “anaerobic” hay ghi chú hương vị thường bị lạm dụng hoặc phụ thuộc vào kinh nghiệm người thử nếm, khiến việc đánh giá trở nên chủ quan.
- Hệ Quả: Định Giá Sai Và Bỏ Lỡ Cơ Hội
Kỳ vọng không đồng nhất giữa người mua và bán: Thiếu tiêu chuẩn đánh giá dẫn đến tranh cãi về giá, hợp đồng đổ vỡ.
Người mới khó xác định giá trị thực: Không có dữ liệu tiêu chuẩn khiến họ dễ trả giá sai, ảnh hưởng uy tín và quan hệ lâu dài.
- Chuẩn Hóa Là Chìa Khóa Xây Dựng Niềm Tin Và Hiệu Quả
Việc tiêu chuẩn hóa dữ liệu sẽ giúp thương mại cà phê đặc sản trở nên minh bạch, hiệu quả và dễ truy xuất hơn:
So sánh rõ ràng giữa các lô hàng: Dữ liệu tiêu chuẩn như thời gian thu hoạch, phương pháp chế biến, điểm SCA… giúp người mua dễ dàng ra quyết định.
Tăng tính minh bạch và xây dựng quan hệ lâu dài: Khi người sản xuất và xuất khẩu cung cấp dữ liệu nhất quán, nhà nhập khẩu và nhà rang xay sẽ hiểu rõ hơn về chất lượng và nguồn gốc, từ đó tạo ra niềm tin.
Cà phê đặc sản không chỉ là một thức uống ngon mà còn là sợi dây kết nối nông dân, thương nhân và người tiêu dùng toàn cầu. Để thực sự hiện thực hóa tầm nhìn về chất lượng, công bằng và bền vững, ngành cà phê cần cải tổ toàn diện hệ thống giao dịch. Đẩy mạnh số hóa, chuẩn hóa và minh bạch hóa sẽ là bước đi tất yếu để ngành phát triển bền vững và công bằng hơn.
