Nhiều người cho rằng khi giá cà phê tăng, chất lượng cà phê cũng sẽ tốt hơn. Lập luận nghe có vẻ hợp lý: nông dân bán được giá cao hơn thì sẽ có thêm tiền để đầu tư vào vườn cây, thu hái chọn lọc, chế biến tốt hơn.
Tuy nhiên, thực tế lại phức tạp hơn nhiều. Giá cao không phải lúc nào cũng dẫn đến cà phê chất lượng cao – thậm chí trong một số trường hợp, nó còn làm giảm động lực sản xuất cà phê đặc sản (specialty coffee).
Giá cao không đồng nghĩa với đầu tư cho chất lượng
Khi giá thị trường tăng mạnh, người trồng cà phê có thể kiếm lợi nhuận tốt ngay cả khi bán cà phê phổ thông, không cần tốn thêm chi phí và rủi ro cho các lô cà phê chất lượng cao.
Trong khi đó, sản xuất cà phê đặc sản đòi hỏi:
Thu hái chọn lọc từng quả chín
Quy trình chế biến cẩn thận
Đầu tư cơ sở hạ tầng
Thử nghiệm các phương pháp chế biến mới
Tất cả đều tốn thời gian, tiền bạc và tiềm ẩn rủi ro. Vì vậy, khi giá chung đã cao, nhiều nông dân chọn bán nhanh cà phê thương mại để “chốt lời”, thay vì mạo hiểm với cà phê chất lượng cao.
Biến động giá làm nông dân thêm rủi ro
Một vấn đề lớn khác là biến động giá. Giá cà phê có thể thay đổi rất mạnh chỉ trong thời gian ngắn.
Ví dụ, vào tháng 8/2025, chênh lệch giữa mức giá cao nhất và thấp nhất trong tháng lên tới 40%. Với mức biến động như vậy, nông dân rất khó lập kế hoạch tài chính hay đầu tư dài hạn.
Ngoài ra, thời điểm mua cà phê và ký hợp đồng xuất khẩu thường không trùng nhau. Trong khoảng thời gian đó:
Giá thế giới có thể thay đổi
Tỷ giá ngoại tệ có thể biến động
Kết quả là số tiền thực tế nông dân nhận được có thể thấp hơn nhiều so với kỳ vọng ban đầu.
Trong khi đó, chi phí sản xuất lại không ngừng tăng:
Phân bón đắt hơn
Thiếu lao động
Thời tiết thất thường do biến đổi khí hậu
Ở nhiều nơi, giá cà phê tăng nhưng phần lợi nhuận thực tế của nông dân không tăng tương ứng vì bị “ăn mòn” bởi chi phí.
Vì sao giá cao có thể làm giảm động lực nâng cao chất lượng?
Lịch sử cho thấy, nông dân thường tìm đến thị trường cà phê đặc sản khi giá cà phê hàng hóa thấp, vì đó là cách duy nhất để bán được cao hơn chi phí sản xuất.
Ngược lại, khi giá thị trường đã cao:
Bán cà phê phổ thông vẫn có lời tốt
Không cần đầu tư thêm cho chất lượng
Tránh được rủi ro từ các lô cà phê thử nghiệm
Nhiều người trồng cà phê tin rằng giá cao chỉ là tạm thời, nên họ ưu tiên thu tiền nhanh thay vì đầu tư dài hạn. Điều này khiến các dự án nâng cao chất lượng, vi lô (micro lot) và chế biến thử nghiệm bị chững lại.
Người mua cũng hạ tiêu chuẩn
Giá cao không chỉ ảnh hưởng đến nông dân mà còn tác động đến hành vi của người mua.
Các nhà rang và thương nhân cà phê đặc sản phải chịu chi phí đầu vào cao hơn
Để bảo vệ biên lợi nhuận và giữ giá bán cho người tiêu dùng, họ có xu hướng giảm yêu cầu về chất lượng
Ít sẵn sàng trả thêm tiền cho micro lot hoặc cà phê điểm cao
Dữ liệu cho thấy, khi giá cà phê thế giới (C price) tăng cao và giá bán lẻ tăng theo, người tiêu dùng thường chuyển sang mua cà phê chất lượng thấp hơn.
Trong giai đoạn đại dịch, lượng cà phê đặc sản chất lượng cao (84+ điểm) giảm khoảng 20%, trong khi cà phê đặc sản phổ thông (80–83 điểm) lại tăng.
Khi cà phê thương mại có giá gần bằng cà phê đặc sản
Một nghịch lý đáng chú ý:
Khi cà phê thương mại có thể bán với giá trên 4 USD/lb – gần bằng giá của micro lot đặc sản chỉ một năm trước đó – thì phần thưởng tài chính cho việc làm cà phê xuất sắc trở nên rất nhỏ.
Điều này khiến:
Ranh giới giữa cà phê thường và cà phê đặc sản bị “làm phẳng”
Động lực đầu tư cho chất lượng suy yếu
Thị trường có nguy cơ tiêu chuẩn hóa, ít khác biệt hơn
Giải pháp: Ổn định quan trọng hơn “giá cao”
Nhiều chuyên gia cho rằng, điều ngành cà phê cần không phải là những đợt giá cao ngắn hạn, mà là sự ổn định lâu dài.
Một số hướng đi được đề xuất:
Hợp đồng dài hạn giữa nông dân – thương nhân – nhà rang
Mua bán dựa trên quan hệ đối tác, không chỉ giá cả
Minh bạch về chi phí sản xuất
Chia sẻ rủi ro khi làm cà phê chế biến thử nghiệm
Khi người mua yêu cầu các lô cà phê chế biến mới hoặc micro lot, họ cũng nên cam kết mua, ngay cả khi kết quả không hoàn hảo. Điều này giúp khôi phục động lực cho nông dân tiếp tục đầu tư vào chất lượng.
Giá cà phê cao không tự động mang lại cà phê chất lượng cao.
Nếu thiếu sự phối hợp giữa người trồng, thương nhân và nhà rang, thị trường có thể trôi dần về phía cà phê tiêu chuẩn, ít khác biệt.
Muốn giá cao thực sự tạo ra giá trị bền vững, ngành cà phê cần:
Ổn định hơn
Minh bạch hơn
Chia sẻ rủi ro công bằng hơn
Chỉ khi đó, giá cao mới trở thành động lực cho chất lượng, thay vì chỉ là một “cơn sóng” ngắn hạn.
