Trong nhiều thế kỷ, cà phê luôn là nguồn cảm hứng cho giao tiếp, thương mại và sáng tạo. Nó từng thúc đẩy các cuộc cách mạng, nâng đỡ những đế chế thương mại và góp phần tạo ra các đột phá khoa học. Ngày nay, cà phê vẫn tiếp thêm năng lượng cho văn phòng, nghị viện, trường đại học, sàn giao dịch, bệnh viện và cả quân đội. Tuy nhiên, phía sau hương thơm quen thuộc ấy, một sự chuyển dịch sâu sắc đang âm thầm diễn ra. Điều đang thay đổi không phải là vai trò văn hóa của cà phê, mà là vị thế của nó trong cục diện thương mại toàn cầu đang biến đổi.
Khi chuỗi cung ứng toàn cầu được tái cấu trúc và các nền kinh tế mới nổi ngày càng đóng vai trò lớn trong việc định hình nhu cầu, cà phê đang bước vào một giai đoạn toàn cầu hóa mới — giai đoạn nhấn mạnh hơn vào hợp tác Nam–Nam, kết nối hạ tầng và sự đa dạng trong tiêu dùng. Trong quá trình chuyển đổi này, sáng kiến “Vành đai và Con đường” đã trở thành một nền tảng quan trọng kết nối các quốc gia sản xuất và tiêu thụ cà phê.
Cốt lõi của sự chuyển dịch này là một sự mất cân đối lớn. Nghiên cứu của tôi cho thấy khoảng 80% các quốc gia sản xuất cà phê nằm ở khu vực Nam bán cầu, trong khi 80% lượng tiêu thụ cà phê toàn cầu lại diễn ra bên ngoài những quốc gia này. Các vùng nhiệt đới ở Mỹ Latinh, châu Phi và châu Á là nơi sản xuất cà phê chủ yếu, trong khi các thị trường tiêu thụ lớn như châu Âu, Bắc Mỹ và một phần Đông Á gần như hoàn toàn phụ thuộc vào nhập khẩu. Bố cục địa lý này không mới, nhưng điều mới mẻ nằm ở chỗ thương mại, logistics, tài chính và mô hình tiêu dùng đang thích ứng với thực tế đó.
Sản xuất cà phê tập trung ở những khu vực nhạy cảm với khí hậu, dễ bị tác động bởi biến đổi khí hậu; trong khi tiêu thụ cà phê lại chủ yếu diễn ra tại các nền kinh tế phát triển, nơi cà phê đã trở thành một phần không thể thiếu của đời sống nghề nghiệp và xã hội. Đồng thời, sự mở rộng của thương mại Nam–Nam đang làm giảm sự phụ thuộc lịch sử của ngành cà phê vào một số ít thị trường xuất khẩu. Những yếu tố này kết hợp lại đang từng bước tái định hình bức tranh cà phê toàn cầu — không phải bằng sự lật đổ, mà bằng đa dạng hóa.
Song song đó, thương mại cà phê của Trung Quốc đang tăng trưởng nhanh chóng, với quy mô thị trường tăng gấp đôi sau mỗi năm năm. Từ vị thế bên lề, Trung Quốc đã trở thành một nhân tố then chốt. Nhờ các cơ chế tài chính ngày càng hoàn thiện và sự hợp tác chặt chẽ hơn với các quốc gia sản xuất, ngày càng nhiều dòng chảy cà phê toàn cầu đi qua hạ tầng của “Vành đai và Con đường”. Theo nghĩa này, Trung Quốc đang giúp cà phê di chuyển hiệu quả hơn từ nông trại đến thị trường, giảm bớt những ma sát từng tồn tại trong các chuỗi giá trị phân mảnh.
Sự thay đổi sâu sắc hơn nữa nằm ở việc Trung Quốc đang nổi lên như một quốc gia sản xuất cà phê. Các đồn điền thử nghiệm tại Vân Nam, Hải Nam và Phúc Kiến cho thấy cà phê có thể phát triển tốt và cho chất lượng cao tại những khu vực này. Kinh nghiệm của Trung Quốc trong việc mở rộng quy mô nông nghiệp và công nghệ — từ chè, táo, nuôi trồng thủy sản cho đến pin mặt trời và công nghệ pin — cho thấy rằng khi đã quyết tâm, Trung Quốc thường đạt được kết quả. Cà phê cũng không phải ngoại lệ. Tuy nhiên, những nỗ lực này mang tính bổ sung chứ không nhằm thay thế các quốc gia sản xuất cà phê truyền thống.
Đồng thời, Trung Quốc cũng đang trở thành một cường quốc tiêu thụ cà phê. Tầng lớp trung lưu đang mở rộng nhanh chóng tại nước này đang tái định hình nhu cầu cà phê toàn cầu. Sự phổ biến nhanh chóng của các thương hiệu như Luckin Coffee kể từ năm 2017 tại các trường đại học và đô thị cho thấy cà phê đang dần hòa nhập sâu vào đời sống xã hội và kinh tế, tương tự như quá trình diễn ra tại châu Âu vài thế kỷ trước.
Kết hợp với công nghệ nông nghiệp tiên tiến, năng lực xây dựng tiêu chuẩn và tổ chức logistics, có thể thấy rõ ngành cà phê đang đứng trước một cuộc chuyển mình lớn.
Trong lịch sử, các mặt hàng cơ bản thường đánh dấu những bước ngoặt của trật tự kinh tế toàn cầu. Dầu mỏ đã tái định hình địa chính trị thế kỷ XX. Câu chuyện của cà phê lại hoàn toàn khác. Nó không phải là nhu yếu phẩm sinh tồn, mà là một chất xúc tác của kết nối và nhận thức. Cà phê nâng đỡ sinh kế của hàng triệu hộ nông dân nhỏ, đặc biệt tại châu Phi và Mỹ Latinh; nó nuôi dưỡng ngành dịch vụ lưu trú, ẩm thực và du lịch; đồng thời tiếp sức cho các thương hiệu bán lẻ toàn cầu và hệ sinh thái tiêu dùng số.
Cà phê cũng giữ vai trò thiết yếu trong vận hành của xã hội hiện đại. Văn hóa đô thị và năng suất lao động của châu Âu phụ thuộc lớn vào cà phê, trong khi ngành dịch vụ, logistics và văn phòng tại Bắc Mỹ khó có thể tách rời caffeine. Với các trường đại học, phòng thí nghiệm, viện nghiên cứu và startup, cà phê là biểu tượng của trao đổi tri thức.
Nếu các xu hướng hiện tại tiếp diễn, nền kinh tế cà phê toàn cầu nhiều khả năng sẽ trở nên đa dạng hơn thay vì phân cực. Đầu tư hạ tầng, tài chính đa dạng hóa và thị trường nội địa ngày càng lớn tại các quốc gia Nam bán cầu sẽ giúp nâng cao khả năng chống chịu của nhà sản xuất, trong khi người tiêu dùng toàn cầu được hưởng lợi từ nguồn cung ổn định hơn và sự phong phú về chủng loại.
Khi các mạng lưới cung ứng toàn cầu ngày càng được tích hợp, và sản xuất tiếp tục mở rộng, ngay cả những vật chất thiết yếu cho vận hành xã hội hiện đại cũng có thể trở thành cây cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng.
Sau cùng, bản chất của cà phê luôn là sự giao tiếp: giao lưu ý tưởng, lao động, văn hóa và thời gian. Khi thức uống này tìm được vị trí mới trong cục diện thương mại toàn cầu đang thay đổi, nó không còn là mồi lửa cho xung đột, mà trở thành lời nhắc nhở rằng ngay cả những thói quen thường nhật đơn giản nhất cũng có thể thúc đẩy hợp tác, phát triển và thịnh vượng chung.
