Phân bổ giá trị chuỗi cung ứng: Lợi nhuận tập trung mạnh ở hạ nguồn
Chuỗi giá trị cà phê bao gồm thượng nguồn (trồng trọt và bán máy móc thiết bị), trung nguồn (sơ chế và chế biến sâu), và hạ nguồn (lưu thông và bán lẻ). Theo phân tích của Tamwan Capital, lợi nhuận được phân bổ cực kỳ mất cân đối:
Trồng trọt và sơ chế chỉ chiếm 1%;
Chế biến sâu chiếm 6%;
Hạ nguồn bán lẻ chiếm tới 93%.
Điều này lý giải vì sao ngày càng nhiều doanh nhân Đông Nam Á từ bỏ mô hình trồng cà phê truyền thống để tập trung vào kinh doanh và xây dựng thương hiệu cà phê. Số liệu ngành cho thấy: cà phê hòa tan, cà phê đóng lon/chai (ready-to-drink), và cà phê pha tươi đều có biên lợi nhuận gộp từ 50%-70%, trong đó cà phê đóng lon/chai cao nhất (70%-80%), còn cà phê hòa tan thấp hơn nhưng vẫn duy trì ở mức 30%-50%.
Ví dụ tại Indonesia, biên lợi nhuận gộp của Starbucks có thể đạt 72%, trong khi hầu hết thương hiệu nội địa chỉ ở mức dưới 60%, cho thấy dư địa cải thiện còn lớn.
Cấu trúc tiêu dùng: Cà phê hòa tan chiếm ưu thế, cà phê specialty tăng trưởng nhanh
Đông Nam Á là vùng sản xuất Robusta hàng đầu thế giới, phần lớn sản lượng được dùng để chế biến cà phê hòa tan. Ở Philippines, 70% sản lượng cà phê (88.000 tấn/năm) được chế biến thành cà phê hòa tan. Giá một gói cà phê hòa tan tại các cửa hàng tạp hóa chỉ 8 peso (0,18 USD), trong khi một cốc cà phê specialty tại quán có giá 100–160 peso (2,25–3,60 USD). Với nhóm thu nhập trung bình–thấp, nhu cầu cà phê hòa tan vẫn vượt trội.
Các thương hiệu cà phê hòa tan nổi tiếng trong khu vực:
Thái Lan: Khao Shong
Malaysia: Ipoh White Coffee
Việt Nam: Trung Nguyên
Tuy nhiên, dưới tác động của văn hóa cà phê phương Tây, nhu cầu cà phê đóng lon/chai và cà phê pha tươi đang tăng nhanh. Các quán specialty coffee mọc lên tại Jakarta, Bangkok, TP.HCM, Singapore…, làm thị trường trở nên đa dạng hơn.
Cạnh tranh thương hiệu và các thương vụ gọi vốn tiêu biểu
Indonesia
Kopi Kenangan: Năm 2021 gọi vốn thành công 96 triệu USD vòng C, trở thành kỳ lân cà phê đầu tiên của Đông Nam Á. Thành lập năm 2017, hiện có hơn 600 cửa hàng tại 45 thành phố, cung cấp 40 triệu cốc/năm.
Fore Coffee: Được East Ventures ươm tạo, khai thác thế mạnh mạng xã hội và hợp tác FMCG để tăng độ nhận diện. Biên lợi nhuận gộp 66%, đã có lãi từ cuối 2021.
Singapore
Flash Coffee: Được Rocket Internet hậu thuẫn, nhấn mạnh mô hình “giá tốt – chất lượng cao”. Năm 2021 gọi vốn 15 triệu USD vòng A, hiện hoạt động tại hơn 50 điểm bán ở Singapore, Thái Lan, Indonesia, và dự kiến mở thêm 300 cửa hàng.
Việt Nam
Trung Nguyên: Nhà sản xuất Robusta lớn nhất thế giới, với hệ thống cửa hàng rộng khắp và sản phẩm xuất hiện tại 30.000 siêu thị & cửa hàng tiện lợi ở Trung Quốc.
Highlands Coffee: Được mệnh danh “Starbucks của Việt Nam”, tập trung phục vụ tầng lớp trung lưu.
The Coffee House: Ra mắt năm 2014, xây dựng mô hình “không gian thứ ba”, đến 2021 có hơn 170 cửa hàng, đặt mục tiêu 1.000 cửa hàng vào 2025.
Thái Lan
Café Amazon: Thuộc tập đoàn PTT, sở hữu hơn 3.000 cửa hàng tại Thái Lan và khoảng 300 điểm bán ở nhiều quốc gia. Kế hoạch đến 2025 mở rộng lên 1.000 cửa hàng quốc tế.
Malaysia
Trong top 10 thương hiệu cà phê, 6 thương hiệu là nội địa, cho thấy sức cạnh tranh mạnh mẽ.
Zus Coffee: Mô hình tương tự Luckin Coffee, khai thác kênh online và giao hàng. Từ cuối 2019 đến nay đã bán hơn 4 triệu cốc, ứng dụng đạt 150.000 lượt tải.
Đặc điểm thị trường và xu hướng
Bản địa hóa mạnh mẽ: Thương hiệu nội địa tận dụng khẩu vị và thói quen tiêu dùng địa phương, tạo khác biệt với chuỗi quốc tế.
Mở rộng nhờ vốn đầu tư: Các thương vụ như Kopi Kenangan hay Flash Coffee cho thấy vai trò quan trọng của dòng vốn.
Hiệu ứng Starbucks: Nhiều thương hiệu chọn mô hình “đối chiếu với Starbucks”, hoặc đi ngược lại bằng chiến lược giá rẻ – tiện lợi.
Chuyển đổi số & kênh giao hàng: App đặt hàng, thanh toán điện tử và giao đồ uống qua nền tảng online giúp gia tăng độ phủ.
Cạnh tranh toàn cầu: Nestlé, Starbucks vẫn giữ vị trí chủ đạo, nhưng thương hiệu Đông Nam Á đang dần chiếm thị phần nhờ chiến lược linh hoạt.
Ngành cà phê Đông Nam Á đang chuyển dịch từ vai trò vùng nguyên liệu sang thị trường tiêu dùng và thương hiệu dẫn dắt. Dù lợi nhuận tập trung ở hạ nguồn, nhưng sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Với sự hỗ trợ của vốn đầu tư, xu hướng số hóa, cùng sự mở rộng của tầng lớp trung lưu, Đông Nam Á có tiềm năng trở thành thị trường cà phê mới nổi lớn nhất thế giới, chỉ sau Trung Quốc.
