báo cà phê—Cà phê Liberica và Excelsa: Tiềm năng trở thành cây trồng chiến lược trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu
Kew Gardens (Anh) – Nghiên cứu mới do Tiến sĩ Aaron Davis, Trưởng nhóm nghiên cứu về cây trồng và biến đổi khí hậu tại Vườn Thực vật Hoàng gia Kew (Anh), cùng các cộng sự tại Uganda công bố trên tạp chí Nature Plants đã hé lộ những góc nhìn mới về lịch sử cà phê Liberica và triển vọng của cà phê Excelsa trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu.
Liberica – từ “ngôi sao” thế kỷ 19 đến sự lụi tàn nhanh chóng
Cà phê Liberica (Coffea liberica), thường được gọi là “loại cà phê thứ ba” sau Arabica và Robusta, từng được trồng rộng rãi vào cuối thế kỷ 19 như giải pháp thay thế Arabica trong bối cảnh dịch bệnh gỉ sắt lá tàn phá. Với kích thước cây và quả vượt trội, khả năng sinh trưởng nhanh ngay cả trên đất nghèo dinh dưỡng, Liberica nhanh chóng lan rộng trên toàn cầu.
Tuy nhiên, chỉ sau vài thập kỷ, Liberica gần như biến mất khỏi thị trường do hương vị không được ưa chuộng, chi phí chế biến cao và sự xuất hiện của Robusta – loài cà phê tỏ ra ưu việt hơn với nông dân và thương nhân. Sự mở rộng ồ ạt của Arabica tại Brazil càng khiến giá cà phê thế giới sụt giảm, đẩy Liberica ra khỏi chuỗi cung ứng.
Excelsa – tiềm năng mới từ Đông Phi
Song song với sự thoái trào của Liberica, các nhà thực vật học thế kỷ 20 đã ghi nhận một biến thể đặc biệt: cà phê Excelsa (Coffea excelsa, nay thường xếp vào Liberica var. dewevrei). Excelsa được đánh giá cao nhờ năng suất vượt trội, khả năng chịu hạn, chống sâu bệnh, chịu cắt tỉa tốt và hạt quả có kích thước tương đương Arabica – thuận lợi cho chế biến.
Ngày nay, Uganda và Nam Sudan đang chứng kiến sự trỗi dậy của Excelsa. Ở Uganda, khoảng 200 nông trại đã chuyển từ Robusta sang trồng Excelsa hoặc mô hình xen canh. Tại Nam Sudan, một dự án quy mô lớn do Công ty Equatoria Teak triển khai với sự hỗ trợ của Bộ Ngoại giao Hà Lan đã đưa Excelsa vào sản xuất hàng hóa, thu hút hàng nghìn hộ nông dân tham gia.
Theo Tiến sĩ Catherine Kiwuka (Tổ chức Nghiên cứu Nông nghiệp Quốc gia Uganda), “Nông dân lựa chọn Excelsa vì cây dễ trồng, kháng bệnh tốt, năng suất cao. Mỗi cây có thể cho tới 8 kg cà phê nhân, thậm chí cây cổ thụ có thể đạt hơn 40 kg.”
Hương vị và thị trường
Excelsa được mô tả có hương vị ngọt dịu, ít chua và ít đắng, mang nốt hương trái cây, sô-cô-la và gia vị – được ví như “Merlot của thế giới cà phê”. Dù hiện tại phần lớn Excelsa ở Uganda vẫn trộn chung với Robusta, nhưng những lô hàng nhỏ đã bắt đầu được xuất khẩu dưới tên địa phương “cà phê Kisansa”. Năm 2022, một lô hàng Excelsa Uganda đã được đưa tới nhà rang Clifton Coffee Roasters (Anh).
Phát hiện khoa học mới: Liberica không chỉ là một loài
Nghiên cứu công bố trên Nature Plants chỉ ra rằng nhóm cà phê Liberica thực chất bao gồm ba loài riêng biệt: C. liberica (Liberica), C. dewevrei (Excelsa) và C. klainii. Mỗi loài sở hữu khả năng thích ứng khí hậu khác nhau, mở ra triển vọng thay thế Arabica và Robusta tại những khu vực ngày càng chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu.
Tương lai của Liberica và Excelsa
Trong bối cảnh Arabica và Robusta đang gặp thách thức về dịch bệnh, năng suất và biến đổi khí hậu, Liberica và đặc biệt là Excelsa được kỳ vọng trở thành “cây trồng chiến lược” mới của ngành cà phê. Việc nông dân ở Uganda và Nam Sudan chủ động chuyển đổi sang Excelsa, không cần đến khuyến khích từ bên ngoài, là dấu hiệu cho thấy tiềm năng thực tế của loài cà phê này.
Theo Tiến sĩ Aaron Davis, “Liberica và Excelsa có thể mở ra cơ hội phát triển cà phê ở những vùng thấp, nóng ẩm – nơi Arabica và Robusta khó tồn tại. Đây có thể là hướng đi bền vững cho ngành cà phê toàn cầu trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu.”
