Tại vùng phía Đông của Cộng hòa Dân chủ Congo (CHDC Congo), nơi từng được xem là “vương quốc” của cây cà phê arabica và robusta, một sự thay đổi đang âm thầm diễn ra. Nhiều nông dân đang dần từ bỏ cà phê – loại cây từng là biểu tượng của nền kinh tế địa phương – để chuyển sang trồng ca cao, loại cây được cho là dễ chăm sóc hơn và mang lại lợi nhuận cao hơn.
Lý do đằng sau sự chuyển đổi
Musa Kombi, một nông dân ở thành phố Beni, là một trong số nhiều người đang từng bước thay đổi cơ cấu cây trồng trên đất của tổ tiên mình để thích nghi với hoàn cảnh mới. Trước đây ông trồng cà phê arabica trên hai hecta đất, nhưng hiện tại chỉ còn 0,8 hecta là cà phê, phần lớn diện tích còn lại đã được chuyển sang trồng ca cao.
Theo Musa, ca cao dễ chăm sóc hơn, ít sâu bệnh hơn và cũng bán nhanh hơn so với cà phê. Đây không phải là từ bỏ hoàn toàn, mà là sự điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tế.
Trong bối cảnh giá cà phê toàn cầu đang ở mức cao (với robusta đạt mức kỷ lục 5.528 USD/tấn vào tháng 11/2024), nhiều nông dân Congo vẫn quyết định “rẽ hướng” sang ca cao. Sự hấp dẫn nằm ở chỗ: ca cao ít tốn công chăm sóc hơn, ít rủi ro hơn và có thể mang lại thu nhập ổn định trong ngắn hạn.
Cà phê – một biểu tượng đang mai một?
Trong những năm 1980, CHDC Congo từng sản xuất từ 120.000 đến 130.000 tấn cà phê mỗi năm. Cà phê từng là nguồn thu nhập chính của các hộ gia đình ở các tỉnh như Bas-Congo, Bandundu, Equateur, Kasai, Bắc Kivu và Tỉnh Oriental. Thế nhưng, chiến tranh, xung đột, dịch bệnh cây trồng (như bệnh héo cà phê – CWD), cơ sở hạ tầng kém và sự thiếu hỗ trợ từ chính phủ đã khiến sản lượng cà phê sụt giảm tới 75% trong vòng 40 năm.
Mặc dù cà phê vẫn là một mặt hàng xuất khẩu chủ lực của CHDC Congo, đặc biệt là ở châu Âu, và mang về hàng trăm triệu USD mỗi năm (riêng năm 2024 là khoảng 433 triệu USD từ nông sản, với cà phê đứng đầu), nhưng xu hướng tại các làng mạc ở Bắc Kivu và Ituri lại đang nghiêng về ca cao.
Ca cao: Cơ hội mới nhưng không ít rủi ro
Giá ca cao tại thị trường địa phương đang ở mức khoảng 3.500 USD/tấn – cao hơn robusta (3.280 USD) và gần với arabica (5.610 USD), nhưng ca cao được cho là dễ trồng và ít đòi hỏi hơn. Với nhu cầu mạnh từ các nhà sản xuất sô-cô-la châu Âu, hiện có tới 24 quốc gia đang nhập khẩu ca cao từ Congo.
Tuy nhiên, các chuyên gia vẫn khuyến cáo nông dân nên nhìn về dài hạn. Florent Meni – kỹ sư nông nghiệp tại Cơ quan Quốc gia về Sản phẩm Nông nghiệp (ONAPAC) – cho rằng: “Cà phê là cây trồng ổn định. Dù giá không phải lúc nào cũng cao, nhưng cầu vẫn đều, cà phê có thể bảo quản lâu, dễ xuất khẩu.” Trong khi đó, giá ca cao biến động mạnh – và có thể sụp đổ nếu “bong bóng” vỡ.
ONAPAC đang triển khai các chiến dịch nâng cao nhận thức, phát tặng giống cà phê kháng bệnh và tổ chức các khóa đào tạo kỹ thuật để giúp người dân gắn bó hơn với cà phê. Tuy nhiên, khi đời sống còn khó khăn, nhiều nông dân vẫn ưu tiên lợi nhuận ngắn hạn.
Tương lai nào cho cà phê Congo?
Musa Kombi đã quyết định sẽ mở rộng thêm 0,25 hecta ca cao trong mùa vụ tới. Dù vẫn trân trọng những hàng cà phê do tổ tiên trồng, nhưng ông cho rằng: đầu tư vào ca cao là cách để bảo đảm tương lai gia đình mình.
Sự chuyển dịch này có thể không khiến cà phê biến mất hoàn toàn khỏi vùng đất Đông Congo, nhưng chắc chắn sẽ làm thay đổi cơ cấu nông nghiệp trong nhiều năm tới. Việc duy trì vai trò của cà phê đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn từ cả chính quyền, doanh nghiệp lẫn người dân.
